Hayvanlar Akıllı Mı? Daha Doğrusu Akılsız Mı?

Çok uzun zamandır hayvanların akıllı olmadıkları iddia edildi. Zihinsel beceri yeteneğinin yalnız ve yalnız insana özgü bir özellik olduğu zannedildi. Ancak, son 40 yılda deneye ve gözleme dayalı olarak yapılan araştırmalar, hayvanların da belli başlı zihinsel beceriler kazanabildiklerini gösterdi.

İnsan, başından beri, diğer varlıklardan ne kadar da farklı olduğunun hep farkına varmıştır. Gerek fiziksel, gerekse zihinsel olarak farklı olduğumuz apaçıktır. Çünkü biz; bir işe başlarken hayatımızın kolaylaşması için, plan yapıyoruz, alet üretip kullanıyoruz, konuşabiliyoruz vs.

Hal böyle iken diğer canlılardan ne kadar da farklı olduğumuz her zaman ortada. Bu durum, aklın sadece biz insanlara ait olduğu kanısına yol açmıştır. Çünkü; dikkat edildiğinde onlar(yani hayvanlar) konuşamıyorlar, alet üretip kullanmıyorlar, belli başlı planlamalar yapamıyorlardı. Bu yüzden, “yalnızca içgüdülerle hareket ediyorlar” şeklinde düşünülüyordu.

Peki, hakikatten böyle miydi? Hayvanlar zihinsel beceri elde edemiyorlar mıydı? Alet üretip kullanamıyorlar mıydı? Planlama yapamıyorlar mıydı?

Son zamanlardaki evrimsel düşüncenin ışığında yapılan araştırmalar bu sorulara yanıt oldu. Hayvanların, alet üretip kullanabilmeleri dahil birçok zihinle alakalı alanda insanları yalnız bırakmadıkları ortaya çıktı.

İşte bunlara bazı örnekler:

Hayvanların da insanlar gibi alet üretip kullanabildiklerini biliyor muydunuz? Buna ilk örneğimiz, tahmin edebileceğiniz gibi en iyi örnek olan, ortak atayı paylaştığımız şempanzeler.

Şempanzeler ya da biyolojik ismiyle Pan troglodytes; en basitinden ceviz veya sert kabuklu yiyeceklerin kabuklarını kırmak için taşları, çekiç ve örs yerine kullanabildikleri gibi; bitkileri, ufak memelileri avlamak için mızrak üretiminde kullanabiliyorlar.

NTV Bilim Dergisi’nin Nisan 2009 sayısında yayınlanan(Sayı:2-Syf:78), Washington Üniversitesi’nden Hayvan Davranışı programında doktara öğrenci olan Çağlar Akçay’ın yazısında; şempanzelerin bu becerilerinin doğuştan değil, tam tersine uzunca bir çıraklık sürecinden geçerek öğrendikleri belirtiliyor. Bu çıraklığın en etkin eğitmen ve öğretmenleri, bizzat şempanzelerin anneleri…Yavru şempanzelerin birkaç yılını içeren bu eğitimde, anneler, büyük yardımcı onlar için…

*****

Alet üretip, kullanmaya ikinci örneğimiz ise, daha önce nasıl tahmin edebileceğimiz yerden geldiyse, şimdi hiç mi hiç beklemediğimiz, tahmin edemeyeceğimiz yerden geliyor: Kuşlardan…
Gerçi ismini duyduğumuzda “o kadar da şaşılacak bir şey yokmuş canım” diyebilirsiniz: Kargalar.

Ama bu bildiğimiz karga değil, Pasifikte bulunan Yeni Kaledonya Adaları’ndan ismini alan Yeni Kalendonya Kargası. Ya da bilimsel ismiyle “Corvus moneduloides”.

Bu canlı, gagasıyla “çubuk” olarak bilinen aleti üretiyor. Üretimde genelde kullandığı ham madde ise; Pandanus bitkisinin sert kabuklu yaprakları.

Bu ham maddeden, bizzat kendi gagasının yardımıyla ürettiğini belirttiğimiz bu çubuğu ağaç kabuklarında yaşayan solucan, kurtçuk, larva veya bir takım başka böcekleri çıkartmak için kullanıyor. Aleti üretirken de bitkinin yaprakları uzun olduğu için, kendine uygun boyutlarda çubuk kesiyor. Tabi bunu yaparken de çubuğun tırtıklı ve olabildiğince sert olmasına dikkat ediyor. Çünkü avlar, böylelikle çubuğa çok daha kolay takılıyor.

Yani Kaledonya Kargası ve O'nun Aleti

Tabi sadece Pandanus yapraklarından da üretmiyor bu aleti! Ağaç dallarını da zaman zaman kullandığı belirtiliyor. Benzeri bir aleti, yine aynı işler kullanan başka bir kuş daha var: O da Galapagos adalarında yaşayan ve kargalara yakın bir akraba olan ağaçkakan ispinozu yani “Camarhynchus pallidus”.

Tabi bu canlılar, kullandıkları aletleri yapabilme yeteneği kendilerinde doğuştan var ama, aletin yapımını doğuştan bilmiyorlar, ebeveynlerinden öğreniyorlar.

Bu iki benzer türde görülen benzer olay; normal kuşların gagalarıyla yaptıkları işleri, bizzat kendi yaratıcılıklarıyla yapmaları. Bu, aynı zamanda yakın zamanda evrimin en çarpıcı örneği…

Yoksa siz, hayvanlar ile insanların “zihinsel beceri” bazında yalnız alet yapımında mı ortak olduklarını düşündünüz? Oysa hayır; onlar bizi plan yapabilme özelliğimizde de yalnız bırakmıyorlar.

Bunu örneklemek gerekirse; kışın soğuk olan iklimlerde yaşayan hayvanların çoğu –ki bunun içinde yine kargalar da bulunmakta- kış aylarında doğabilecek sorunlardan dolayı daha bahar aylarından itibaren yiyeceklerini depoladıkları uzun bir süredir biliniyor.

Ağustos böceği ile karınca masalını hatırlayınız. Bunun bireylerin rahat yaşaması ve hatta yaşamlarını sürdürebilmesi açısından ne kadar da önemli olduğu apaçık ortada!

Yine, NTV Bilim Dergisi’nin verdiği bilgiye göre; son 10 yılda bu konu hakkında son derece kayda değer araştırmalar yapılmış ve çok yol katedilmiş. Örneğin, yapılan araştırmalarda; kuşların, kendi depoladıkları yiyeceklerin yerini ve hatta miktarını bile dokuz ay gibi uzun bir süre akıllarında tuttukları ortaya çıkmış.

Tabi bu olay kuşların, yiyeceklerini rastgele depolamadıklarını açık bir şekilde kanıtlasa da, bu canlıların gelecek hakkında ne kadar plan yaptıklarını açık şekilde tanımlayamıyor maalesef.

2007 yılında bu soruya direk olarak yanıt veren bir deney yapılmış. Bu deneyde Amerika’nın batısında yaşayan bir alacakarga türü olan Aphelocoma Californica kullanılmış.

Bu deneyde araştırmacılar, kuşların o günün ertesi sabahı aç kalacaklarını öğrendikleri vakit daha fazla yiyecek depoladıklarını ortaya çıkarmış. Bu önemli veri de, en azından bu alacakarga türleri bazında, hayvanların bir sonraki günü veya muhtemelen daha da ilerisini öngörüp plan yaptıklarına dair iyi bir kanıt.

Ayrıca, “alet yapıp kullanma”da, hayvanların gelecekleri öngördüklerine dair başka bir kanıttır. Çünkü, çoğu hayvan ürettiği aleti daha sonra kullanmak üzere uzun süre yanlarında taşıyabiliyorlar.

Aslında yukarıda verdiğimiz tüm bu örnekler, “hayvanların zihinsel beceri elde edebildikleri” konusu içerisinde, yalnız devede kulak kalıyorlar. Çünkü; bilim adamları her geçen gün yeni yeni bulgular elde ediyorlar bu konuda.

Peki, tüm bu veriler hayvanların da en az insanlar kadar zeki olduklarını mı gösteriyor? Tabii ki de hayır.

Hatta bunun tam tersi olan; “genel bir zeka kavramı” olmadığını anlatıyor. Yani; “Onlar akılsız mı?” sorusunu sormak pek de mantıklı olmadığı gibi, “hayvanlar da akıllı mı?” sorusu da yanlış olmuş oluyor.

Bu yüzden daha doğru bir soru olan; “Hayvanların aklı neler barındırıyor?” sorusunu sormak gerekiyor. İşte bu da evrimsel süreç tarafından cevaplandırılıyor…